THẾ NÀO LÀ NUÔI DẠY CON THÀNH CÔNG?

4

Chăm sóc con quá mức

MADELINE LEVINE

Madeline Levine là nhà lâm sàng và là tác giả sách “Teach Your Children Well: Parenting for Authentic Success.”

Những cụm từ “tiger mom” (người mẹ nghiêm khắc, đề cao việc thành công trong học vấn của con) và “helicopter parent” (cha/mẹ bảo vệ con quá mức, quan tâm quá nhiều đến cuộc sống của con) đã trở thành khái niệm quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Thế nhưng, liệu bảo bọc con quá mức (overparenting) là tích cực hay tiêu cực?

Chúng ta thường sẽ chế giễu những cha mẹ có cách nuôi dạy thái quá. Tuy nhiên, nhiều người trong chúng ta lại hay có ý tưởng rằng nếu chỉ cố “nuôi dạy” con thêm một tí, chúng ta có thể biến con trẻ thành những tài năng vượt trội và có một tương lai chắc chắn. Vậy liệu việc “bảo bọc quá mức cấp độ nhẹ” này thật sự có vấn đề gì hay không?

Mức độ chăm sóc và bảo bọc của cha mẹ là một đề tài có lịch sử được nghiên cứu lâu dài và phong phú. Diana Baumrind - nhà tâm lý học lâm sàng và phát triển tại ĐH California, Berkeley - đã nhận thấy đa phần các nghiên cứu xuyên suốt nhiều thập kỷ cho rằng cha mẹ tối ưu là những người quan tâm và luôn sẵn sàng phản hồi, họ đặt kỳ vọng cao nhưng vẫn tôn trọng tính tự chủ của trẻ. Những “bố mẹ quyền uy” (authoritative parents) này dường như chạm đến điểm mấu chốt của mức độ chăm sóc, quan tâm mà cha mẹ nên có. Họ cũng thường sẽ nuôi dạy con với khả năng học tập, phát triển tâm lý và xã hội ổn định hơn so với những trẻ có cha mẹ vừa dễ dãi (pessmisive) vừa thiếu để tâm, hoặc những cha mẹ quá kiểm soát và quá chú ý đến con. Vì sao phong cách nuôi dạy con này lại thành công như vậy, nó cho ta thấy điều gì về việc bảo bọc con quá mức?

Một thực tế là những cha mẹ uy quyền thật sự giúp tạo động lực nơi trẻ. Carol Dweck, nhà tâm lý học xã hội và tâm lý học phát triển tại Đại học Standford, đã thực hiện nghiên cứu chỉ ra vì sao cha mẹ uy quyền nuôi dạy những trẻ có nhiều động lực hơn, và do đó trở nên thành công hơn.

Trong một thực nghiệm điển hình, TS. Dweck đưa các trẻ đến một căn phòng và yêu cầu các em giải một câu đố đơn giản. Hầu hết trẻ đều có thể hoàn thành chỉ với một ít khó khăn. Sau đó, Dweck nói riêng với mội vài em trong số đó rằng các em rất sáng dạ và có năng lực. Kết quả cho thấy, những trẻ không được khen ngợi lại có nhiều động lực để tiếp tục giải các câu đố có độ khó cao hơn. Các trẻ này cũng thể hiện mức độ tự tin và tiến bộ tổng thể trong việc giải đố cao hơn.

Điều này có vẻ trái với suy đoán thông thường, thế nhưng khen ngợi tài năng và năng lực của trẻ dường như làm lung lay sự tự tin của các em. Khi giải những câu đố khó hơn, nguy cơ đánh mất danh hiệu “thông minh” sẽ xuất hiện và lấy đi động lực giải đố vì chính câu đố đó, bất kể kết quả ra sao, nơi các em. Nghiên cứu của TS. Dweck ủng hộ nghiên cứu của TS. Baumrind, người phát hiện ra rằng việc khuyến khích một cách hợp lý tính tự chủ của trẻ và hạn chế can thiệp sẽ gíup đem lại kết quả học tập và năng lực cảm xúc tốt hơn.

Các nghiên cứu trên xác nhận điều tôi thấy trong hơn 25 năm thực hành lâm sàng, trị liệu cho trẻ em ở Hạt Marin, một vùng ngoại ô phát triển tại San Francisco. Những trẻ hạnh phúc và thành công nhất là những trẻ có các cha mẹ không làm giúp trẻ những điều trẻ có khả năng làm, hoặc hầu như có thể làm được; và cha mẹ cũng không làm cho trẻ những điều chỉ thỏa mãn mong muốn của riêng họ thay vì đáp ứng nhu cầu của trẻ.

Nhiệm vụ trọng tâm của trưởng thành là phát triển cảm giác bản ngã mang tính tự chủ, tự tin và nhìn chung phù hợp với thực tế. Nếu bạn cư xử với trẻ ở tuổi chập chững như thể các em không thể tự đi, bạn đang làm giảm sự tư tin của trẻ và bóp méo thực tại. Sự việc cũng tương tự như vậy với các trường hợp giúp con “làm bài” mỗi tối, gọi tới gọi lui để “kiểm tra xem con có ổn không” và “chỉnh sửa” các bài luận ứng tuyển vào đại học của con.

Một khi con bạn có khả năng làm một điều gì đó, bạn hãy tự chúc mừng vì đã làm tốt một nhiệm vụ và sau đó hãy đi tiếp. Sự can thiệp liên tục, không cần thiết sẽ khiến trẻ cảm thấy khó chịu về bản thân (nếu trẻ còn nhỏ) hay tức giận với bạn (nếu trẻ ở tuổi vị thành niên). 

Nhưng chẳng lẽ nhiệm vụ của cha mẹ không phải là giúp đỡ những thứ ngoài tầm với của con hay sao? Vì sao lại gọi là quá bảo bọc con khi làm cho con những điều chúng gần như có khả năng tự làm được?

Hãy nhớ lại khi con ở tuổi đang tập đi. Trẻ sẽ bước 1, 2 bước xiêu vẹo, bị ngã và ngay lập tức tìm kiếm phản ứng của bạn. Bạn bị cuốn vào những nỗ lực đầu tiên này của con và muốn làm mọi thứ có thể để khích lệ con đứng lên lần nữa. Bạn chắn chắn không trách phạt vì con thất bại và cũng không đưa ra những dự đoán tuyệt vọng về một tương lai tầm thường của cuộc đời trẻ nếu trẻ ngã lần nữa. Bạn hiện diện, tỉnh táo và sẵn sàng hướng dẫn khi cần thiết. Nhưng không phải lúc nào bạn cũng sẽ đỡ con dậy khi con ngã.

Bạn hiểu rằng trẻ phải làm sai nhiều lần trước khi có thể làm đúng.

Lùi lại và cho phép trẻ phạm sai lầm là một trong những thử thách khó khăn nhất của việc làm cha mẹ. Tình huống sẽ dễ dàng hơn đối khi trẻ còn nhỏ tuổi – trải nghiệm về một đứa trẻ chập chững tập đi bị ngã sẽ khác rất nhiều với việc cho phép đứa trẻ chưa đến tuổi vị thành niên gặp gỡ bạn bè ở trung tâm thương mại. Những sai lầm tiềm ẩn có thể mang đến các rủi ro lớn hơn, và một phần của việc làm cha mẹ là tối thiểu hóa các nguy cơ này cho trẻ.

Chúng ta nên chấp nhận những loại nguy cơ nào? Nếu có thú dữ xổng chuồng trong khu dân cư, con gái bạn sẽ không được phép đi đến khu mua sắm. Nhưng với những tình huống thông thường khác, một bé gái sắp vị thành niên thật sự có khả năng tự chăm sóc mình trong vòng vài tiếng đồng hồ với sự đồng hành của bạn bè cùng lứa. Cô bé có thể quên một gói hàng, trả quá tiền cho một món đồ hoặc quên rằng mình phải gọi về nhà vào buổi trưa. Hiểu biết về thế giới là một bài học địa lý mở rộng cho trẻ nhỏ, đối với trẻ mới biết đi, đó là khoảng sân sau nhà; với trẻ sắp vị thành niên là trong phạm vi khu phố, với trẻ vị thành niên là thế giới rộng lớn hơn. Nhưng chính trong những rủi ro nhỏ hàng ngày – một cầu trượt cao hơn, một chuyến đạp xe quanh khu nhà, một lời mời gửi đến cho bạn mới – sự trưởng thành sẽ diễn ra. Chính trong sự mơ hồ vừa ra khỏi vùng thoải mái là nơi mà sức bật được hình thành.

Vì vậy, nếu trẻ có thể chấp nhận sai lầm hay thậm chí là thất bại, tại sao điều đó lại khiến ta phát rồ? Rất nhiều cha mẹ đã nói với tôi, “Tôi không thể chịu nổi khi thấy con không vui.” Nếu bạn không thể chịu được khi chứng kiến con buồn bã, bạn đang làm không đúng công việc của mình. Những thử thách nhỏ khởi đầu từ tuổi sơ sinh (tiếng khóc đầu tiên không khiến bạn phải cuống lên chạy đến trẻ) cho thấy cơ hội của “những sai lầm thành công,” nghĩa là, những sai lầm mà con bạn có thể chấp nhận và lớn lên từ đó. Vội vã thúc giục con, che chở con, tách con khỏi những thử thách đó chính là lấy mất những công cụ con cần có để xử lý những thử thách đầy khó khăn, không thể tránh khỏi và đôi khi mang tính hủy hoại mà cuộc sống mang đến.

Trong khi làm giúp con những điều không cần thiết và sai thời điểm có thể làm giảm động lực và tăng sự phụ thuộc của con, việc thiếu khả năng duy trì ranh giới của cha mẹ lại gây tổn hại nhiều nhất cho sự phát triển của trẻ. Khi chúng ta làm cho trẻ những điều mà chúng ta cần thay vì trẻ cần, chúng ta sẽ khiến trẻ đi chệch khỏi nhiệm vụ quan trọng nhất trong độ tuổi của trẻ: phát triển một cảm giác bản ngã vững mạnh.

Có sự khác biệt quan trọng giữa sự can thiệp tích cực và tiêu cực của cha mẹ. Ví dụ, một trẻ nhỏ không muốn ngồi yên và làm bài tập toán. Phụ huynh tốt là người sẽ nhấn mạnh vào việc tuân thủ, không phải vì muốn con trở thành học sinh hoàn hảo, mà bởi trẻ cần học các nguyên tắc cơ bản của toán học và phát triển tác phong làm việc nghiêm túc. Hãy so sánh kiểu phụ huynh này với những phu huynh dành hàng tuần liền để “giúp đỡ” con điền đơn dự tuyển vào đại học với mong đợi rõ ràng là nếu cùng nhau cố gắng hết sức, chắc chắn con sẽ có một “vé vào” trường. (Thực tế hầu hết thân chủ của tôi là cha mẹ đã có bằng đại học, luôn luôn có một dấu hiệu của sự bảo bọc quá mức mỗi khi họ nói về việc kiểu như “chúng tôi đang nộp đơn vào trường Columbia”)

Trong cả 2 trường hợp cha mẹ đều sử dụng quyền kiểm soát, trường hợp thứ nhất là về mặt hành vi (ngồi xuống, làm bài toán) và trường hợp thứ 2 là về mặt tâm lý (“chúng tôi ứng tuyển”.) Sự kiểm soát tâm lý gây ra tổn hại ‘kinh điển’ cho sự phát triển bản sắc của trẻ. Nếu như sự thúc đẩy, chỉ dẫn, động lực và phần thưởng luôn đến từ bên ngoài, trẻ sẽ không bao giờ có cơ hội hình thành kỹ năng từ bên trong.  Cha mẹ thuê gia sư để giúp đứa trẻ 3 tuổi đầy lo lắng của mình chuẩn bị tốt cho ở buổi phỏng vấn vào mầm non chỉ vì tất cả con cái của bạn bè họ đều học ở trường đó; hay việc thúc ép đứa bé mệt mỏi tham gia thêm một khóa học nâng cao vì điều đó có thể đảm bảo vị trí thủ khoa lớp. Những hoạt động này không hàm chứa việc nuôi dạy con mang tính can thiệp, chính việc đáp ứng những nhu cầu của cha mẹ về địa vị và danh tiếng thay vì quan tâm đến nhu cầu của con mới là việc bảo bọc quá mức gây hại cho trẻ.

Như vậy, làm cách nào để cha mẹ tìm được can đảm để từ bỏ việc bảo bọc con quá độ? Thật khó để bơi ngược dòng, để chống lại áp lực đồng đẳng, nhưng chúng ta phải nhớ rằng trẻ nỗ lực nhiều nhất khi được ở trong môi trường tin cậy, sẵn sàng, nhất quán và không can thiệp.

Một phụ huynh đầy yêu thương là một người ấm áp, sẵn sàng đặt ra những giới hạn và không muốn vi phạm những ranh giới tâm lý bằng việc khiến con cảm thấy xấu hổ hay tội lỗi. Phụ huynh cần thừa nhận nỗi lo lắng của chính mình. Nhiệm vụ của bạn là hiểu con trẻ đủ nhiều để có thể đưa ra quyết định đúng đắn tình huống cụ thể nào con có thể xử lý được. Bạn sẽ vẫn cảm thấy lo lắng? Có thể, nhưng nhiệm vụ của trẻ là lớn lên, việc của bạn là kiểm soát sự lo lắng của mình để nó không cản trở những biến chuyển hợp lý hướng đến sự tự chủ của trẻ.

Phụ huynh cũng cần làm rõ giá trị của chính mình. Trẻ quan sát chúng ta rất gần. Nếu bạn muốn trẻ tự bảo vệ các giá trị của bản thân, bạn cũng phải làm điều tương tự. Nếu bạn tin rằng một mùa hè chỉ dành cho việc đọc sách, cho những cuộc đi bộ và chơi đùa sẽ tốt hơn tham dự một kỳ cắm trại đặc biệt, bạn cứ giữ chính kiến của mình. Phụ huynh cũng cần đảm bảo cuộc sống của mình được đủ đầy. Không có phụ huynh nào dễ bị tổn thương vì kiểu nuôi dạy con bảo bọc quá mức nhiều như những phụ huynh không hạnh phúc. Một trong những điều quan trọng chúng ta làm được cho con trẻ là cho chúng thấy một phiên bản đời sống của người lớn đầy thu hút và xứng đáng để trẻ nỗ lực hướng đến.

Link nguồn: http://www.nytimes.com/2012/08/05/opinion/sunday/raising-successful-children.html

Dịch: S.N-Hành Lang Tâm Lý

Đọc tiếp

CÓ NÊN NÓI DỐI TRẺ VỀ ÔNG GIÀ NOEL?

2

Có nên nói dối trẻ về Ông già Noel?

Bài viết thể hiện ý kiến cá nhân của tác giả TS Kristen Dunfield, thuộc ĐH Concordia

Giáng Sinh là khoảng thời gian ‘thần tiên’ trong năm, đặc biệt là đối với trẻ em. Tuy nhiên, nhiều cha mẹ sẽ băn khoăn không biết bao nhiêu ‘thần tiên’ là vừa đủ. Đặc biệt, cha mẹ có thể sẽ lo ngại không biết liệu họ có nên khuyến khích con trẻ tin việc Ông già Noel có thực hay không. Các cha mẹ cũng có thể thắc mắc liệu việc nói dối trẻ sẽ để lại những tác động gì và phải phản ứng ra sao khi trẻ nhận ra sự thật.

Tin vui cho các cha mẹ là hãy cứ yên tâm, các bạn không phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho vấn đề này. Thực tế, cách tốt nhất là hỗ trợ trẻ khi trẻ tự nhận ra vấn đề. Trẻ sẽ nhận ra, và tình hình sẽ không tệ như chúng ta thường nghĩ.

Với tư cách là một nhà tâm lý phát triển, tôi (tác giả) dành phần lớn thời gian nghiên cứu về lòng tin của trẻ em. Tôi quan tâm đến cách thức niềm tin được phát triển và điều gì sẽ xảy ra khi nó bị sụp đổ. Trong mùa Giáng SInh, tôi dành khá nhiều thời gian suy nghĩ về Ông già Noel.

Là dì của 3 đứa cháu dứoi 4 tuổi, câu chuyện về Ông già Noel có ý nghĩa khá đặc biệt. Tuy nhiên, không giống với những cha mẹ khác, tôi xem việc phát triển niềm tin vào viêc Ông già Noel tồn tại, và sau đó là phát hiện bí mật, như một cột mốc để vui mừng thay vì gây sợ hãi.

Nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học phát triển cho thấy những niềm tin tưởng tượng thường không hẳn là có hại. Không những vậy, nó có liên hệ tới nhiều kết quả phát triển tích cực— từ luyện tập “kĩ năng lý luận phản biện” cần cho sự sáng tạo đến thúc đẩy phát triển về mặt cảm xúc.

Khi trẻ đặt câu hỏi về sự kì diệu

Phần lớn trẻ em vào một thời điểm nào đó đều tin vào Ông già Noel. Trong khi nhiều trẻ hình thành niềm tin này từ gia đình, tác động của xã hội và văn hoá về Ông già Noel đôi khi quá mạnh khiến cho những trẻ dù lớn lên trong những gia đình không khuyến khích hình tượng này đôi khi cũng tin theo.

Tuy vậy, dù cho những chiến lược quảng bá ấn tượng về Ông già Noel, đa phần các trẻ sẽ mất đi niềm tin này khi lên tám. Dù nhiều cha mẹ lo sợ khoảng thời gian chuyển tiếp nàu, nó là một phần không thể tránh khỏi của việc khôn lớn.

Ông già Noel là hình ảnh tổng hợp nhiều đặc điểm vừa đời thường và vừa kì diệu. Đó là một ông già vui tính, mặc áo đỏ và có một bộ râu trắng như tuyết. Ông bay đi khắp nơi với sự giúp đỡ của tuần lộc, đến thăm tất cả các trẻ em trên thế giới trong duy nhất một đêm và biết trẻ nào là trẻ ngoan, trẻ nào là trẻ chưa ngoan.

Khi lớn lên, suy nghĩ của trẻ sẽ dần phát triển cho đến thời điểm trẻ bắt đầu nhận ra Ông già Noel thực hiện những phép màu mà thực tế không thể có thực. Kiến thức mới mẻ này chính là bằng chứng về loại câu hỏi mà trẻ có khả năng đặt ra.

Những trẻ nhỏ thường chỉ quan tâm đến những chi tiết khái quát như: “Ông già Noel sống ở đâu?” Những trẻ lớn thường sẽ nghi hoặc những khả năng phi thường của ông: “Làm cách nào Ông già Noel bay vòng quanh thế giới chỉ trong vòng một đêm?”

Bạn có nên tiết lộ bí mật?

Việc nhận ra những câu hỏi hóc búa này của trẻ như một tiến trình phát triển về nhận thức sẽ giúp cha mẹ cởi bỏ gánh nặng về niềm tin này.

Nếu mục tiêu của bạn là gia tăng niềm tin của trẻ vào việc Ông già Noel có thực, bạn có thể trả lời bằng cách sử dụng những cách giải thích hay bằng chứng hợp lý. Đây là lúc trang web NORAD, trang web theo dõi trực tuyến hành trình của Ông già Noel vòng quanh thế giới vào đêm Giáng Sinh, trở nên hữu dụng.

Thay vào đó, nếu bạn muốn để trẻ chủ động, bạn có thể đơn giản chuyển hướng câu hỏi về lại trẻ. Điều này giúp trẻ tự đưa ra lời giải thích cho chính mình: “Cha/Mẹ không biết nữa, theo con tại sao Ông già Noel bay được?”

Cuối cùng, nếu bạn nghĩ đã đến lúc để trẻ hiểu như cách người lớn hiểu về Ông già Noel như một hình ảnh tưởng tượng được mọi người yêu mến, bạn có thể cung cấp những bằng chứng và lời giải thích khác nhau về sự thật.

Bí mật về Ông già Noel của tôi bị phá vỡ khi tôi phát hiện món quà của Ông già Noel nằm trong túi áo khoát của mẹ tôi. Dù cho bạn lựa chọn chiến lược nào, không thể tránh khỏi cuối cùng những bằng chứng chống lại Ông già Noel sẽ chiếm ưu thế và niềm tin vào điều kì diệu này sẽ biến mất.

Lời nói dối thiện chí

Nếu bạn chọn việc kéo dài niềm tin của trẻ vào Ông già Noel và trẻ nhận ra bạn đang đánh lừa chúng, trẻ sẽ phản ứng như thế nào?

Hoá ra là trẻ sẽ đón nhận khá tốt. Trong một nghiên cứu tìm hiểu phản ứng của trẻ về việc phát hiện sự thật về Ông già Noel, cha mẹ thường phản ứng với việc chuyển tiếp mạnh hơn cả trẻ, những người thực chất cảm thấy phát hiện này là tích cực.

Tại sao lại tích cực? Ông già Noel là một trong vô vàn những thứ trẻ học qua lời chứng của người khác. Bởi vì con người thường dựa vào người xung quanh để tin vào đa số những thứ chúng ta biết, chúng ta được trang bị khá tốt khả năng kiểm chứng cho nhiệm vụ này. Chúng ta đánh giá nguồn thông tin lẫn nội dung thông tin mà chúng ta nhận được thông qua những kiến thức sẵn có cùng những ký ức về tương tác trong quá khứ với nguồn thông tin. Điều này có nghiã là với tất cả những thông tin đáng tin cậy mà cha mẹ chia sẻ với con cái trong suốt cuộc đời, ít có khả năng một lời nói dối nhỏ sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Trẻ phát hiện sự thật về Ông già Noel vào cùng khoảng thời gian các em bắt đầu hiểu một số lời nói dối, kể cả về Ông già Noel, được sử dụng với mục đích tốt.

Tin vào những điều kì diệu như Ông già Noel là điều kì diệu chỉ có ở trẻ em. Nghiên cứu cho thấy những niềm tin vào điều kì diệu có liên hệ tới một loạt những kết quả tích cực trong tiến trình phát triển. Vậy, nếu con bạn vẫn đang tin Ông già Noel, đừng ngại bảo vệ bí mật này.

Khi trẻ lớn dần, đặc biệt nếu trong nhà có những trẻ nhỏ tuổi hơn, sẽ vẫn có nhiều cách khác đầy sáng tạo để duy trì trải nghiệm tích cực về Ông già Noel, ngay cả khi niềm tin vào việc Ông già Noel có thật đã biến mất.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng, trong quá trình trẻ hình dung thế giới thật sự vận động như thế nào, các em sẽ tự mình đi tìm bằng chứng từ những sự vật và những người xung quanh chúng.

Đồng thời, việc để Ông già Noel tặng món quà nhỏ và để cha mẹ tặng những món quà lớn hơn cũng là một ý hay, bất kêt thu nhập của gia đình bạn như thế nào, tất cả trẻ em đều xứng đáng được yêu thương vào Mùa Giáng Sinh này.

Link nguồn: https://theconversation.com/lies-about-santa-they-could-be-good-for-your-child-88855

Chuyển dịch: Hành Lang Tâm Lý

Đọc tiếp